Çocuklarda Tomografi (BT) Zararlı mı? Riski Sayılarla

Kısa cevap

Gerekli olan bir BT'yi radyasyon korkusuyla reddetmek, çoğu durumda radyasyonun kendisinden daha risklidir. Tanı konulamayan bir apandisit, gözden kaçan bir kafa içi kanama ya da geciken bir tümör tanısı; tek bir BT'nin getirdiği küçük istatistiksel riskten çok daha somut bir tehlikedir.

Buna karşılık şu da doğru: çocuk BT'si masum bir işlem değildir. Çocuklar radyasyona yetişkinlerden daha duyarlıdır ve gereksiz her tarama net bir kayıptır. Yani soru "BT zararlı mı?" değil, "bu BT gerekli mi ve gerekiyorsa doğru dozla mı çekilecek?" olmalıdır.

Çocuk neden daha duyarlı?

İki ayrı nedenden:

• Biyolojik neden: Çocukta hücreler daha hızlı bölünür. İyonlaştırıcı radyasyonun DNA'da yarattığı hasar, hızlı bölünen dokularda kalıcı hale gelmeye daha yatkındır.
• Zaman nedeni: Radyasyona bağlı kanserler on yıllar sonra ortaya çıkar. Beş yaşındaki bir çocuğun bu riski "ifade edecek" önünde 70-80 yılı vardır; 70 yaşındaki bir hastanın yoktur. Aynı doz, aynı riski taşımaz.

Buna bir de fiziksel bir gerçek eklenir: çocuk daha küçüktür. Yetişkin için ayarlanmış bir protokolle çekim yapılırsa, ışın daha az dokudan geçtiği için iç organlar orantısız yüksek doz alır. Pediatrik protokol kullanmak bu yüzden bir konfor değil, zorunluluktur.

Bir pediatrik BT'de ne kadar doz alınır?

Yayımlanmış pediatrik serilerde medyan efektif doz kafa BT'si için yaklaşık 2,7 mSv, abdomen BT'si için yaklaşık 5,1 mSv olarak bildirilmiştir; abdomen için yaşa göre aralık yaklaşık 3,7–11,1 mSv'dir.⁴ Karşılaştırma için: dünyada kişi başı doğal fon radyasyonu yılda ortalama 2,4 mSv'dir.⁶

Yani kabaca: bir çocuk kafa BT'si, o çocuğun yaklaşık bir yıl boyunca doğadan aldığı radyasyona yakın bir doz demektir. Bir abdomen BT'si iki yıla yakınına.

"Riski üçe katlıyor" ne demek?

Bu cümlenin kaynağı, 2012'de Lancet'te yayımlanan geniş bir İngiltere kohort çalışmasıdır. Çalışma, çocuklukta BT çekilmiş yaklaşık 180.000 kişiyi geriye dönük izledi ve şunu buldu: kırmızı kemik iliğine yaklaşık 50 mGy kümülatif doz lösemi riskini yaklaşık üç katına, beyne yaklaşık 60 mGy kümülatif doz beyin tümörü riskini yaklaşık üç katına çıkarabilir.¹

Manşetler burada durdu. Oysa aynı çalışma mutlak riski de verdi ve karar vermek için gereken sayı o:

İkisi neden çelişmiyor? Çünkü çocukluk çağı lösemisi ve beyin tümörü çok seyrek hastalıklardır. Çok küçük bir sayıyı üçe katlarsanız sonuç yine küçük kalır. "Üç kat" oranı doğrudur; ama tek başına verildiğinde, ebeveynin kafasında gerçekte olduğundan çok daha büyük bir tehlike resmi oluşturur.

Bu bulgular sonradan da desteklendi: dokuz Avrupa ülkesinden yaklaşık 660.000 kişilik EPI-CT kohortu, beyin dozu ile beyin tümörü² ve kemik iliği dozu ile hematolojik maligniteler³ arasında doz-yanıt ilişkisi bildirdi. Yani ilişki gerçektir — büyüklüğü ise küçüktür.

Çalışmanın kendi yazarlarının vardığı sonuç da tam olarak buydu: klinik yarar bu küçük mutlak riskin üzerinde olmalıdır; ancak dozlar olabildiğince düşük tutulmalı ve uygun olduğunda radyasyonsuz alternatifler düşünülmelidir.¹

Asıl mesele: hastaneler arası 13 kat fark

Bu yazıdaki en önemli sayı, aslında "üç kat" değil. Şu:

Aynı yaş grubundaki çocuklara aynı tetkik için verilen doz, hastaneden hastaneye yaklaşık 13 kata kadar değişiyor.⁴

Bunun anlamını bir düşünün: aynı tanı, aynı görüntü kalitesi hedefi, ama bir merkezde on kat fazla doz. Bu fark radyasyonun doğasından gelmiyor — protokol ayarından geliyor. Pediatrik protokol kullanılıyor mu, tüp akımı çocuğun boyutuna göre modüle ediliyor mu, tarama uzunluğu gereksiz uzun mu, çok fazlı çekim gerçekten gerekli mi, yineleyici rekonstrüksiyon açık mı.

Yani ebeveyn olarak asıl kaygınız "BT mi, değil mi" ikilemi değil; çekimin optimize edilip edilmediği olmalı. Bu, tam olarak ALARA ilkesinin ve bir medikal fizik uzmanının işidir. Teknik tarafını merak edenler için: BT parametreleri ve BT'de doz metrikleri.

Alternatif var mı?

Bazen var, bazen yok — ve bu tıbbi bir karardır:

• Ultrason: İyonlaştırıcı radyasyon içermez. Çocuklarda karın ağrısı, apandisit şüphesi, kalça ve yumuşak doku değerlendirmesinde ilk seçenek olabilir.
• MR: İyonlaştırıcı radyasyon içermez. Beyin, omurga, eklem ve yumuşak doku için çoğu zaman BT'den üstündür. Bedeli: uzun çekim süresi, küçük çocukta sıklıkla sedasyon ihtiyacı, ve erişim güçlüğü.
• Düz röntgen: BT'den çok daha düşük dozludur ve bazı sorularda yeterlidir.
• Hiçbiri: Bazı durumlarda en doğru karar beklemek ve klinik izlemdir.

Ama şu net: travma, kafa içi kanama şüphesi, akut karın gibi acil durumlarda BT'nin hızını ve tanısal gücünü verecek bir alternatif çoğu zaman yoktur. Böyle bir durumda BT'yi geciktirmek gerçek bir zarardır.

Hekiminize sorabileceğiniz sorular

Bunlar hekiminizi sorgulamak için değil, doğru soruları sormak için:

• "Bu tetkik tanıyı nasıl değiştirecek?" Sonuca göre tedavi değişmiyorsa, tetkikin gerekçesi zayıftır.
• "Ultrason veya MR aynı bilgiyi verir mi?" Bazen verir; sormak sizin hakkınız.
• "Çocuk protokolü kullanılıyor mu?" Yetişkin protokolüyle çekilen bir çocuk gereksiz doz alır.
• "Daha önce çekilen görüntüler işe yarar mı?" Başka merkezde çekilmiş bir BT'nin tekrarına gerek olmayabilir; görüntüleri götürmek tekrarı önleyebilir.
• "Kaç fazlı çekim yapılacak?" Kontrastlı-kontrastsız çok fazlı çekimler dozu katlar ve her zaman gerekli değildir.
• "Merkezde medikal fizik uzmanı doz optimizasyonu yapıyor mu?" İyi merkezlerde yanıt evettir.

← Tüm makaleler