Floroskopi neden farklı?
Radyografide ışınlama milisaniyeler sürer; floroskopide ise gerçek zamanlı, sürekli (veya pulslu) ışınlama dakikalarca, bazen saatlerce devam eder. Bu yüzden floroskopi — özellikle girişimsel kardiyoloji ve nöroanjiyografi — diğer modalitelerden farklı bir doz problemi yaratır: aynı küçük cilt alanına uzun süre ışın verildiğinde, deterministik (eşikli) etkiler ortaya çıkabilir.1
Yüksek dozun kısa sürede verildiği bu işlemlerde cilt yaralanması, saç dökülmesi ve katarakt gibi deterministik etkiler görülebilir; bu nedenle tepe cilt dozunu (peak skin dose) bilmek — ideal olarak bir cilt dozu haritası çıkarmak — kritik önemdedir.1
Dozu nasıl izleriz
Modern girişimsel floroskopi sistemleri iki temel niceliği gösterir:
KAP (kerma–alan çarpımı). Kolimatörden hemen sonra yerleştirilen büyük bir iyon odası, ışın demetinin tamamını ölçer. Çıktısı mGy·cm² birimindedir — yani doz ile ışınlanan alanın çarpımı. Aynı doz hızında, daha geniş kolimasyon daha büyük KAP verir. KAP, ışınlanan alanı da içerdiği için toplam radyasyon yükünü ve stokastik riskle ilişkili genel maruziyeti izlemek açısından yararlıdır. Ancak lokal tepe cilt dozunu tek başına göstermez; cilt reaksiyonu riski için Ka,r, ışın geometrisi ve mümkünse cilt dozu haritası birlikte değerlendirilmelidir.1
Kümülatif hava kerması (Ka,r). Sistem, bir referans noktada biriken hava kermasını mGy olarak gösterir. C-kollu floroskopta bu nokta, ışın ekseni üzerinde izomerkezden 15 cm tüpe doğru kabul edilir.1
Cilt dozu ve deterministik etkiler
Cilt reaksiyonları deterministiktir: en düşük etki olan erken geçici eritem için yaklaşık 2 Gy'lik bir eşik söz konusudur; bunun altında etki beklenmez. Eşik aşıldıkça etkinin şiddeti dozla artar:2
| Etki | Yaklaşık eşik | Ortaya çıkış |
|---|---|---|
| Etki yok (eşik altı) | < ~2 Gy | — |
| Erken geçici eritem | ≥ 2 Gy | Saatler içinde |
| Geçici epilasyon (saç dökülmesi) | 3–6 Gy | ~3 hafta sonra |
| Akut dermatit, nemli deskuamasyon, kalıcı epilasyon | ~20 Gy (tek doz) | Haftalar |
Geçici epilasyonda saç, ~2 ay sonra yeniden çıkmaya başlar ve 6–12 ayda tamamlanır. Tek dozda ~20 Gy (veya ~4 haftada 40 Gy) düzeyinde ise yoğun eritemi akut radyasyon dermatiti ve nemli deskuamasyon izler; kalıcı saç kaybı görülür.2
Doz hızı sınırları
Düzenleyici sınırlar, sistemin verebileceği maksimum cilt giriş doz hızını kısıtlar. Bushberg'e göre standart modda tipik üst sınır 87,3 mGy/dk (10 R/dk) masa üstü ışınlama hızıdır. Büyük hastalar gibi zor durumlarda, özel aktivasyon (yüksek doz) modu 175 mGy/dk (20 R/dk) düzeyine izin verir.13
Dozu azaltma
Hem hastaya hem personele dozu azaltan en etkili pratik önlemler şunlardır:1
- Toplam floroskopi süresini azalt — en doğrudan kaldıraç.
- Düşük puls hızında pulslu floroskopi. Seçilebilir kare hızları tipik olarak 30, 15, 7,5 ve 3,75 FPS'dir. Örneğin 30 yerine 7,5 FPS kullanmak, o aşamanın dozunu %25'e (7,5/30) düşürür.1
- Agresif kolimasyon — ışınlanan alanı (ve KAP'ı) küçültür, saçılan radyasyonu azaltır.
- Geometri: hastayı dedektöre yakın, tüpten uzak tut. Cilt tüpe yaklaştıkça cilt dozu hızla artar.1
Personel için: kurşun önlük, tiroid koruyucu, kurşun gözlük, tavan/masa montajlı paravanlar; ve ışın kaydı sırasında (doz hızı yüksekken) bir adım geri çekilmek. Hastanın dozu azaldığında personelin dozu da azalır.1
Hasta takibi
Yüksek doz alma olasılığı olan işlemlerde, deterministik etki riski taşıyan hastaların izlenmesi gerekir. Bushberg, sistemin kümülatif hava kerması için bir eşik (örn. 3 veya 5 Gy) belirlenmesini ve bu eşiği aşan hastalar için takip ayarlanmasını önerir.1 Uluslararası rehberlik için ICRP Publication 85, girişimsel işlemlerde cilt yaralanmalarının önlenmesini ele alır.4
- Ka,r veya tahmini tepe cilt dozu kurum eşiğine yaklaşıyorsa işlem sırasında ekip uyarılır.
- ~3 Gy ve üzeri düzeylerde hasta bilgilendirme ve kayıt önerilir.
- ~5 Gy ve üzeri düzeylerde planlı klinik takip ve cilt reaksiyonu açısından değerlendirme düşünülür.
- Kesin eşikler kurum protokolüne, işlem tipine ve güncel rehberlere göre belirlenir.
Kaynaklar
- Bushberg JT, Seibert JA, Leidholdt EM, Boone JM. The Essential Physics of Medical Imaging, 3rd ed. Lippincott Williams & Wilkins, 2011. Bölüm 9 (Fluoroscopy). Atıflardaki sayfa numaraları bu baskıya aittir.
- Bushberg JT, et al. The Essential Physics of Medical Imaging, 3rd ed., Bölüm 20 (Radiation Biology) — cilt reaksiyonu eşik dozları.
- U.S. FDA. Fluoroscopy / 21 CFR 1020.32 — floroskopik sistemler için hava kerma hızı sınırları ve girişimsel işlemlerde hasta dozu rehberliği. fda.gov
- ICRP Publication 85. Avoidance of Radiation Injuries from Medical Interventional Procedures. Ann. ICRP 30(2), 2000 — girişimsel işlemlerde cilt yaralanmalarının önlenmesine ilişkin uluslararası rehber. icrp.org