Radyasyondan tamamen kaçmak mümkün değildir — çünkü dünyanın kendisi hafif radyoaktiftir. Ayağınızın altındaki toprak, soluduğunuz hava, yediğiniz gıdalar ve uzaydan gelen ışınlar size her gün küçük bir doz verir. Buna doğal fon radyasyonu denir. İyi haber şu: bu seviye, sağlıklı insanlar için zararsız kabul edilir; ama büyüklüğü çoğu insanı şaşırtır — tıbbi görüntülemeyle kıyaslanabilir düzeydedir.
Fon radyasyonu nedir?
Fon radyasyonu, herhangi bir tıbbi ya da yapay kaynak olmadan, doğal olarak maruz kaldığımız iyonlaştırıcı radyasyondur. ABD'de ortalama doğal fon yaklaşık 3,1 mSv/yıl'dır;1 dünya geneli ortalaması ise yaklaşık 2,4 mSv/yıl'dır.2 Bu değer bölgeye, yüksekliğe ve yaşam tarzına göre belirgin biçimde değişir — örneğin yüksek rakımlı bir şehirde kozmik pay artar.
Nereden geliyor?
Doğal fon birkaç kaynaktan oluşur ve en büyük pay genellikle beklenmedik bir yerden gelir: radon gazı.
- Radon: Topraktaki uranyumun bozunmasından çıkan, evlerin bodrum ve alt katlarında birikebilen radyoaktif bir gazdır. Doğal fonun en büyük tek bileşenidir (çoğu ülkede yarısından fazlası).2
- Karasal: Toprak, kayalar ve yapı malzemelerindeki doğal radyoaktif elementler (uranyum, toryum, potasyum-40).
- Kozmik: Uzaydan gelen yüksek enerjili ışınlar; rakım arttıkça (dağda, uçakta) artar.
- İçsel (gıda/vücut): Yediğimiz ve içtiğimiz şeylerdeki doğal radyoaktif atomlar — örneğin muzdaki potasyum-40. Vücudumuz da hafifçe radyoaktiftir.
Tıbbi görüntülemeyle kıyas
Fon radyasyonunun büyüklüğünü anlamanın en iyi yolu, onu tanıdık tetkiklerle kıyaslamaktır. Bir akciğer grafisi (~0,1 mSv) yaklaşık 12 günlük doğal fona; bir abdomen BT (~8 mSv) yaklaşık 2,5 yıllık fona denktir.1 Çarpıcı olan şu: ABD'de kişi başına düşen ortalama tıbbi doz (~3 mSv/yıl), artık ortalama doğal fona neredeyse eşittir.1 Bu yüzden tıbbi ışınlamayı gerekçelendirmek ve optimize etmek (ALARA) önemlidir — ayrıntısı Doz Neden Önemli? yazısında.
Kaynaklar
- NCRP Report No. 160. Ionizing Radiation Exposure of the Population of the United States, 2009 — ABD'de ortalama doğal fon radyasyonu ~3,1 mSv/yıl; en büyük pay radon; kişi başı tıbbi doz ~3,0 mSv/yıl (Bushberg s.399 üzerinden). Değerler ortalama/temsilîdir, bölgeye ve yaşam tarzına göre değişir.
- UNSCEAR 2008 Report — dünya genelinde ortalama doğal fon radyasyonu ~2,4 mSv/yıl (radon ~1,3; karasal ~0,5; kozmik ~0,4; içsel ~0,3 mSv). unscear.org
- İlişkili: Radyasyon Nedir? · Radyasyon Birimleri · Doz Neden Önemli?