"Radyasyon" kelimesi çoğu insanın aklına hemen tehlike getirir. Oysa radyasyon, yalnızca enerjinin uzayda dalga ya da parçacık olarak yayılmasıdır — ve hayatımızın her yerindedir. Güneşin ışığı ve sıcaklığı radyasyondur; telefonun, wifi'nin sinyali radyasyondur; bir röntgen de radyasyondur. Bunların hepsi "radyasyon"dur, ama aralarında çok önemli bir fark vardır: bazıları atomlarımıza zarar verebilecek kadar enerjili, bazıları değildir.
Radyasyon nedir?
En geniş anlamıyla radyasyon, bir kaynaktan çevreye yayılan enerjidir. İki büyük aileye ayrılır: elektromanyetik radyasyon (foton; ışık, radyo dalgaları, X-ışını, gama) ve parçacık radyasyonu (alfa, beta, nötron gibi maddesel parçacıklar).1 Türlerini ayrı bir yazıda ele alıyoruz: Radyasyon Türleri. Ama asıl ayrımı belirleyen, parçacık mı dalga mı olduğu değil — taşıdığı enerjidir.
İyonlaştırıcı mı, değil mi?
Radyasyonu anlamanın anahtarı tek bir soruda saklıdır: bu radyasyon bir atomdan elektron koparabilir mi? Bunu yapabilecek kadar enerjili radyasyona iyonlaştırıcı radyasyon denir; yapamayana iyonlaştırıcı olmayan radyasyon.1
- İyonlaştırıcı olmayan: Radyo dalgaları, mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık ve düşük enerjili morötesi. Bunlar molekülleri ısıtabilir ya da titreştirebilir ama atomun yapısını bozacak güçte değildir. Wifi, cep telefonu, mikrodalga fırın bu gruptadır.
- İyonlaştırıcı: Yüksek enerjili morötesi, X-ışını, gama ve parçacık radyasyonları (alfa, beta, nötron). Bunlar elektron koparabilir; bu yüzden DNA gibi hassas moleküllere zarar verme potansiyeli taşır — ve tıbbi görüntülemede asıl ilgilendiğimiz tür budur.1
İşte tüm radyasyon güvenliği konusu, bu ikinci grupla ilgilidir. "Radyasyon zararlı mı?" sorusunun yanıtı bu yüzden "duruma göre"dir: önemli olan hangi radyasyon ve ne kadar.
Elektromanyetik spektrum
Elektromanyetik radyasyonun tamamı, enerjisine (frekansına) göre bir spektrum üzerinde dizilir. Düşük enerjili uçta radyo dalgaları, yüksek enerjili uçta gama ışınları vardır. İyonlaştırma eşiği bu spektrumun üst (yüksek enerjili) bölgesindedir.
Günlük hayatta
Radyasyon egzotik bir şey değil; sürekli içindeyiz. Güneşten gelen ışık ve ısı, evdeki elektronik cihazların sinyalleri iyonlaştırıcı değildir. Ama topraktan, kayalardan, hatta yediğimiz gıdalardan ve uzaydan gelen doğal bir iyonlaştırıcı fon radyasyonu da vardır — ve buna her gün maruz kalırız. Bunun ne kadar olduğunu ve tıbbi görüntülemeyle nasıl kıyaslandığını ayrı yazıda ele alıyoruz: Doğal & Fon Radyasyonu.
Kaynaklar
- Bushberg JT, Seibert JA, Leidholdt EM, Boone JM. The Essential Physics of Medical Imaging, 3rd ed. Lippincott Williams & Wilkins, 2011. Bölüm 2–3: radyasyon türleri, iyonlaştırıcı radyasyon ve elektromanyetik spektrum; iyonlaştırma için fotonun bir elektronu atomdan koparacak enerjiye sahip olması gerekir.
- İlişkili DoseSave yazıları: Radyasyon Türleri, Radyasyon Birimleri, Doğal & Fon Radyasyonu, Radyasyondan Korunma.